โรคและแมลงศัตรูพืช

ความเสียหายจากศัตรูพืชและโรค

ผลกระทบต่อการทดลอง

ความเสียหายจากศัตรูพืชและโรคมักเกิดขึ้นเป็นจุด ๆ ส่งผลให้เกิดความแปรปรวนเพิ่มขึ้นทั้งระหว่างพล็อตและภายในพล็อต ซึ่งนำไปสู่ความคลาดเคลื่อนในการทดลอง (experimental error) นอกจากนี้ ความไม่สม่ำเสมอของการเกิดโรคหรือแมลงยังส่งผลกระทบอย่างมากต่อการเปรียบเทียบระหว่างตำรับการทดลอง (treatments)

การลดผลกระทบจากความเสียหาย

การสุ่มตัวอย่าง: เมื่อพล็อตได้รับความเสียหาย ห้ามเก็บตัวอย่างจากต้นที่เสียหายเพื่อวัดลักษณะทางพฤกษศาสตร์ใด ๆ (ยกเว้นในกรณีที่วัตถุประสงค์ของการทดลองคือการประเมินความเสียหายนั้นโดยเฉพาะ)
กรณีความเสียหายต่ำ (ไม่เกิน 20%): หากความเสียหายในแต่ละพล็อตเกิดขึ้นกับพืชจำนวนไม่มาก (เช่น ไม่เกิน 20% ของต้นทั้งหมดในพล็อต) ให้คัดต้นที่เสียหายออกจากการเก็บเกี่ยวของแต่ละพล็อต จากนั้นจึงแปลงน้ำหนักเมล็ดของพล็อตนั้นให้เทียบเท่ากับจำนวนกอปรกติ (อ้างอิงวิธีการในบทที่ 17)
กรณีเสียหายหนักเพียงบางพล็อต: หากมีเพียงไม่กี่พล็อตที่ได้รับความเสียหายอย่างหนัก ไม่ต้องเก็บตัวอย่างจากพล็อตเหล่านั้น และให้ถือว่าเป็น “ข้อมูลที่ขาดหาย” (missing data) ในขั้นตอนการวิเคราะห์ทางสถิติ
กรณีเสียหายปานกลางถึงหนักและไม่สม่ำเสมอ: หากความเสียหายกระจายตัวไม่สม่ำเสมอระหว่างพล็อตและสามารถวัดค่าได้ ให้เก็บเกี่ยวพืชทั้งหมดในแต่ละพล็อตตามปรกติ พร้อมทั้งเก็บข้อมูลระดับการเกิดศัตรูพืชและโรคในทุกพล็อต เพื่อนำไปใช้ในการวิเคราะห์ความแปรปรวนร่วม (covariance analysis) โดยใช้ข้อมูลความเสียหายเป็นตัวแปรอิสระร่วม (covariates)

โรคและศัตรูพืชที่สำคัญในข้าวไทย

โรค/ศัตรูพืช	ลักษณะเฉพาะ	ระยะเสียหายหลัก	วิธีการระบาด
โรคไวรัสแขนขาว (Tungro)	ใบเหลือง ต้นสั้น	ระยะต้น	ระยะเวลาที่เกิด
โรคไหม้ (Blast)	จุดดำบนใบและคอรวง	ทั้งต้นและรวง	จำนวนคอรวงที่เกิด
หนอนกอข้าว (Stemborer)	ยอดเหี่ยว รวงขาว	ระยะต้นและรวง	เปอร์เซ็นต์ยอดเหี่ยว
หนอนเพลี้ยน (BPH)	ใบเหลือง ต้นล้ม	ระยะต้น	ระดับประชาติ
โรครากเนื้อ (Sheath Blight)	แผลบรองแห้งขอบใบ	ระยะต้น	ความยาวของแผลบ
บั่ว (Gall Midge)	รวงไม่ออก (Silver shoot)	รวง	เปอร์เซ็นต์รวงไม่ออก

การวิเคราะห์ความแปรปรวนร่วม (Covariance Analysis)

แนวคิดพื้นฐาน

เงื่อนไขที่จำเป็น:

ความเสียหายกระจายสม่ำเสมอระหว่างพล็อต
สามารถวัดความเสียหายได้อย่างเป็นปริมาณ
ความเสียหายมีความสัมพันธ์กับผลผลิต

วิธีการวิเคราะห์

# ตัวอย่างการวิเคราะห์ด้วย R
library(agricolae)

# ข้อมูล
yield <- c(4.5, 5.2, 4.8, 5.1, 3.9, 4.3)
treatment <- c("T1", "T2", "T3", "T1", "T2", "T3")
block <- c(1, 1, 1, 2, 2, 2)
blast_severity <- c(0.15, 0.25, 0.10, 0.20, 0.30, 0.18)

# สร้าง data frame
data <- data.frame(yield, treatment, block, blast_severity)

# วิเคราะห์ ANCOVA
model <- aov(yield ~ treatment + block + blast_severity, data = data)
summary(model)

การตีความผล

แนวทางการป้องกันความเสียหาย

1. การเลือกพื้นที่

2. การเลือกพันธุ์

พันธุ์ที่แนะนำตามสภาพแวดล้อม:

สภาพแวดล้อม	พันธุ์ที่แนะนำ	ลักษณะเฉพาะ
นาฝังชัน	เจ๊กกอว่าน, เขี้ยวงาม	ทนทานต่อโรคและศัตรูพืช
นาหว่าน	ข้าวหอมมะลิ 105, ขาวดอกสีชมพู 90	ทนความแห้ง
นาเกลือ	เจ๊กกอว่าน, นีปงบารี่	ทนความเค็มในดิน
นาปรักชา	ข้าวหอมมะลิ 105, เขี้ยวงาม	ทนน้ำท่วม

แนวทางปฏิบัติจากกรมวิชาการเกษตร

ตรวจสอบความเสียหายอย่างสม่ำเสมอ: ตรวจสอบความเสียหายในพล็อตทุก 2-3 สัปดาห์
บันทึกข้อมูลอย่างละเอียด: บันทึกจำนวนต้นที่เสียหาย ประเภทของความเสียหาย และระดับความเสียหาย
ใช้การจัดการร่วม: ใช้การจัดการร่วม (Integrated Pest Management - IPM) เพื่อควบคุมโรคและศัตรูพืช
ติดตามพล็อตที่เสี่ยง: ติดตามพล็อตที่มีความเสี่ยงสูงอย่างใกล้ชิด
ประเมินความเสี่ยง: ประเมินความเสี่ยงของการทดลองก่อนเริ่มการวิเคราะห์ข้อมูล

บทถัดไป: อ่านเพิ่มเติมเกี่ยวกับ แหล่งความแปรปรวนย่อย ๆ ในบทที่ 15 ซึ่งจะอธิบายถึงแหล่งความแปรปรวนอื่น ๆ ที่ต้องควบคุม