10 ผลตกค้างของปุ๋ย
ผลตกค้างของปุ๋ย (Residual effect of fertilizer) หมายถึงผลกระทบที่มีต่อพืชที่ปลูกในปัจจุบัน อันเนื่องมาจากปุ๋ยที่เคยใส่ให้กับพืชในฤดูกาลก่อนหน้านี้ ผลตกค้างนี้เป็นหนึ่งในสาเหตุสำคัญที่ทำให้เกิด ความไม่สม่ำเสมอของดิน (Soil heterogeneity) เพิ่มขึ้นอย่างมาก หากแผนผังแปลงทดลองใหม่ไม่ตรงกับแผนผังแปลงเดิม
10.1 ลักษณะของผลตกค้าง
ไนโตรเจน (Nitrogen): โดยทั่วไปปุ๋ยไนโตรเจนจะมีผลตกค้างเพียงเล็กน้อยหรือไม่มีเลยสำหรับข้าวในฤดูกาลถัดไป เนื่องจากไนโตรเจนส่วนที่เหลือมักจะสูญเสียไปได้ง่าย
ฟอสฟอรัส และ โพแทสเซียม (Phosphorus and Potassium): ธาตุเหล่านี้มักจะมีผลตกค้างสูงกว่าไนโตรเจนอย่างมาก หากการทดลองครั้งก่อนมีการใช้ฟอสฟอรัสหรือโพแทสเซียมในระดับที่แตกต่างกัน พื้นที่นั้นจะมีความแปรปรวนของธาตุอาหารสูงมากในฤดูกาลถัดไป
10.2 วิธีการจัดการเพื่อลดผลตกค้าง
เพื่อป้องกันไม่ให้ผลตกค้างของปุ๋ยมาบิดเบือนผลการทดลองใหม่ นักวิจัยควรปฏิบัติดังนี้:
การบันทึกประวัติพื้นที่: เก็บข้อมูลการใช้ปุ๋ยในแต่ละแปลงไว้อย่างละเอียด เพื่อหลีกเลี่ยงการวางแปลงทดลองใหม่ทับซ้อนกับจุดที่เคยใส่ปุ๋ยปริมาณสูงในรูปแบบที่ขัดกับแผนการทดลองใหม่
การปลูกพืชล้าง (Blanket crop): หลังเสร็จสิ้นการทดลองปุ๋ย ควรปลูกข้าวหนึ่งฤดูกาลโดยไม่ใส่ปุ๋ยใดๆ (หรือใส่ในระดับต่ำเท่ากันทั้งพื้นที่) เพื่อให้พืชช่วยดูดซับธาตุอาหารส่วนเกินที่ตกค้างออกไปและปรับสภาพดินให้กลับมาสม่ำเสมออีกครั้ง
การไถพรวนและการจัดการน้ำ: การไถพรวนอย่างทั่วถึงและการขังน้ำสามารถช่วยกระจายธาตุอาหารที่ตกค้างให้มีความสม่ำเสมอมากขึ้นได้ในระดับหนึ่ง
การเลือกพื้นที่ทดลอง: หากเป็นไปได้ ควรเลือกพื้นที่ที่ไม่เคยผ่านการทดลองปุ๋ยในระดับที่แตกต่างกันมาก่อนอย่างน้อยหนึ่งปี โดยเฉพาะการทดลองที่เกี่ยวข้องกับฟอสฟอรัส
