13  ต้นปน (Off-Types)

ต้นปนคือพืชที่มีลักษณะทางพันธุกรรม (genotypes) แตกต่างจากพืชส่วนใหญ่ในพล็อตทดลอง ซึ่งอาจเกิดจากเมล็ดพันธุ์ที่ไม่บริสุทธิ์ หรือจากข้าวเรื้อ (volunteer plants) จากเมล็ดที่ตกค้างจากการปลูกในฤดูกาลก่อนหน้า

13.0.1 ผลกระทบของต้นปน

การมีต้นปนจะเพิ่มความไม่สม่ำเสมอ (heterogeneity) ระหว่างพืชในพล็อต และก่อให้เกิดการแข่งขันของพืชที่ไม่พึงประสงค์ เนื่องจากการตรวจพบต้นปนมักจะเกิดขึ้นในระยะหลัง เมื่อลักษณะทางเกษตรแสดงออกชัดเจนแล้ว ทำให้ไม่สามารถดำเนินการแก้ไขได้ตั้งแต่ระยะแรก

13.0.2 การป้องกันการเกิดต้นปน

เพื่อรักษาแปลงทดลองให้ปราศจากต้นปน ควรปฏิบัติดังนี้:

• ใช้เมล็ดพันธุ์ที่มาจากแหล่งเมล็ดพันธุ์ที่บริสุทธิ์ (purified seed stock)

• แปลงเพาะกล้าต้องปราศจากเมล็ดข้าวที่ตกค้างจากฤดูกาลก่อน

• เมื่อมีการทดลองหลายพันธุ์ ควรแยกแปลงเพาะกล้าของแต่ละพันธุ์ออกจากกันอย่างชัดเจน

• ทำลายต้นข้าวที่ขึ้นเองจากฤดูกาลก่อน ทั้งก่อนและหลังการปักดำ

13.0.3 การจัดการเมื่อพบต้นปน

• หากพบก่อน 3 สัปดาห์หลังปักดำ: ให้ถอนออก (rogue) และปลูกซ่อม

• หากพบหลัง 3 สัปดาห์หลังปักดำ: ไม่ควรทำการถอนออก แต่ให้ทำเครื่องหมายหรือติดป้ายไว้ เพื่อคัดออกจากการเก็บเกี่ยวและการวัดค่าต่าง ๆ

• ขณะเก็บเกี่ยว: ให้คัดต้นปนออกและคำนวณผลผลิตของพล็อตโดยปรับค่าน้ำหนักเมล็ดให้เทียบเท่ากับจำนวนกอปกติ