11  ผลตกค้างของทางเดินที่ไม่ได้ปลูก

ทางเดิน คือพื้นที่ว่างที่เว้นไว้ระหว่างแปลงทดลองเพื่อความสะดวกในการปฏิบัติงานและการจัดการน้ำ หากพื้นที่นี้ไม่ได้ถูกปลูกพืชในฤดูกาลก่อน จะเกิดผลกระทบที่เรียกว่า ผลตกค้างของทางเดิน (Residual effect of unplanted alleys) ซึ่งส่งผลต่อความแม่นยำของการทดลองในฤดูกาลถัดไป

11.1 สาเหตุและอิทธิพล

ในพื้นที่ที่เป็นทางเดิน ดินจะไม่ถูกดึงธาตุอาหารไปใช้โดยพืช และมักจะมีการสะสมของธาตุอาหารที่ถูกชะล้างมาจากแปลงข้างเคียง ทำให้ดินบริเวณทางเดินเก่ามีความอุดมสมบูรณ์สูงกว่าบริเวณที่เคยปลูกพืชอย่างเห็นได้ชัด เมื่อมีการวางแผนผังแปลงใหม่ในฤดูกาลถัดไปและมีแปลงทดลองวางทับรอยทางเดินเดิม ต้นข้าวที่ปลูกบริเวณนั้นจะเจริญเติบโตดีกว่ากอปรกติ ส่งผลให้ข้อมูลผลผลิตและลักษณะทางปฐพีวิทยาเกิดความลำเอียง (Bias)

11.2 วิธีการจัดการและป้องกัน

หลีกเลี่ยงการเว้นทางเดินที่กว้างเกินไป: หากจำเป็นต้องมีทางเดิน ไม่ควรเว้นกว้างเกินความจำเป็น (แนะนำไม่เกิน 40-50 ซม.)

• การปลูกพืชล้าง (Blanket crop): เช่นเดียวกับกรณีของปุ๋ย การปลูกข้าวที่สม่ำเสมอทั่วทั้งพื้นที่โดยไม่มีการเว้นทางเดินในฤดูกาลพักจะช่วยลดความแตกต่างของธาตุอาหารในดินได้

• การสลับแนวการวางแปลง: ในฤดูกาลถัดไป พยายามวางผังแปลงให้แนวทางเดินใหม่ไม่ซ้ำกับรอยเดิม หรือวางแนวแปลงให้ขวางกับแนวทางเดินเก่าเพื่อให้ผลกระทบถูกกระจายตัวเข้าไปอยู่ในระบบบล็อก

• การไถพรวน: การไถพรวนและเตรียมดินอย่างละเอียดจะช่วยผสมดินจากบริเวณทางเดินและบริเวณแปลงให้เข้ากันได้ดียิ่งขึ้น