7  อิทธิพลของขอบแปลง

อิทธิพลของขอบแปลง (Border effect) คือความแตกต่างของลักษณะปรากฏและการเจริญเติบโตระหว่างต้นพืชที่อยู่บริเวณด้านข้างหรือส่วนปลายของแปลงทดลอง เมื่อเปรียบเทียบกับต้นพืชที่อยู่บริเวณใจกลางแปลง อิทธิพลนี้เกิดขึ้นเมื่อมีการเว้นที่ว่างระหว่างแปลง การปลูกพันธุ์ที่ต่างกันติดกัน หรือการให้ระดับปุ๋ยที่ต่างกันในแปลงข้างเคียง ซึ่งส่งผลกระทบต่อลักษณะทางปฐพีวิทยาหลายประการ โดยเฉพาะอย่างยิ่งผลผลิต

7.1 ผลกระทบจากขอบที่ไม่ได้ปลูก (Effect of unplanted borders)

เมื่อแปลงทดลองอยู่ติดกับพื้นที่ว่างที่ไม่ได้ปลูกพืช ต้นข้าวในแถวนอกสุด (แถวที่ติดกับที่ว่าง) มักจะให้ผลผลิตสูงกว่าต้นข้าวบริเวณกลางแปลงอย่างมาก ในบางกรณีผลผลิตอาจเพิ่มขึ้นมากกว่า 100% เนื่องจากมีการแข่งขันด้านแสงและธาตุอาหารน้อยลง อย่างไรก็ตาม ในแถวที่สองอาจพบว่าผลผลิตลดลงได้หากดินมีความอุดมสมบูรณ์สูงหรือหากเว้นที่ว่างกว้างเกิน 60 ซม. (อ้างอิงระยะระหว่างแถวปกติที่ 20 ซม.)

7.2 ผลกระทบจากการแข่งขันระหว่างพันธุ์ (Effect of varietal competition)

เมื่อแปลงข้างเคียงปลูกพันธุ์ข้าวที่มีความสูง ความสามารถในการแตกกอ หรืออายุเก็บเกี่ยวที่ต่างกัน แถวขอบ 1-2 แถวมักจะได้รับผลกระทบ:

• พันธุ์ที่แตกกอเก่งหรือสูงกว่า มักจะไปข่มและลดผลผลิตของแถวขอบในแปลงข้างเคียง

• พันธุ์ที่มีอายุเก็บเกี่ยวสั้นกว่า เมื่อปลูกข้างพันธุ์ที่อายุยาวกว่า แถวขอบของพันธุ์อายุสั้นมักจะให้ผลผลิตสูงกว่าแถวกลาง

• อิทธิพลนี้อาจแผ่กระจายไปถึงแถวที่สามได้หากต้นข้าวในแปลงข้างเคียงเกิดการล้ม (lodging) มาทับ

7.3 ผลกระทบจากการแข่งขันด้านปุ๋ย (Effect of fertilizer competition)

หากแปลงข้างเคียงได้รับระดับปุ๋ยที่ต่างกันมากโดยไม่มีคันดิน (bund) กั้น อาจเกิดอิทธิพลขอบแปลงได้ แม้แต่ปุ๋ยไนโตรเจนที่เคลื่อนที่ยากหากใส่ก่อนปักดำ ก็อาจถูกพัดพาข้ามแปลงได้ผ่านกิจกรรมของคนงานปักดำที่เดินผ่านแปลงหนึ่งไปอีกแปลงหนึ่ง

7.4 การป้องกันและลดอิทธิพลของขอบแปลง

• หลีกเลี่ยงการเว้นทางเดิน (alley) ระหว่างแปลง: หากจำเป็นต้องเว้น ไม่ควรให้กว้างเกิน 40 ซม.

• ปลูกแถวขอบ (Border rows): ปลูกข้าวพันธุ์เดียวกันโดยรอบพื้นที่ทดลองทั้งหมดเพื่อลดผลกระทบจากพื้นที่ว่างภายนอก

• จัดกลุ่มพันธุ์ที่คล้ายกัน: ในการทดสอบพันธุ์ ควรเลือกแผนการทดลองที่จัดกลุ่มพันธุ์ที่มีความสูงใกล้เคียงกันไว้ด้วยกัน เพื่อลดจำนวนแถวขอบที่ต้องทิ้ง

• สร้างคันดิน (Bund): กั้นระหว่างแปลงที่ได้รับทรีตเมนต์ปุ๋ยต่างกัน

• วางแผนเส้นทางเดิน: หลีกเลี่ยงการวางแปลงที่ได้รับปุ๋ยต่างกันมากไว้ในเส้นทางเดินหลักของคนงานปักดำ

7.5 วิธีจัดการข้อมูลจากขอบแปลง

หลักปฏิบัติที่สำคัญ: ห้ามวัดค่าลักษณะทางปฐพีวิทยา ผลผลิต หรือองค์ประกอบผลผลิตจากแถวขอบที่คาดว่าจะได้รับอิทธิพลขอบแปลง โดยทั่วไปควรเว้นแถวขอบอย่างน้อยด้านละ 2 แถว หรือพื้นที่อย่างน้อย 40 ซม. โดยรอบแปลงก่อนทำการเก็บข้อมูลจริง